Ամերիկյան դիվանագիտությունը միշտ էլ բախվել է պարզ, սակայն անողոք փորձության. արդյո՞ք այն ձգտում է արդարության: Երբ հակամարտությունները«գործընթացի» պատրվակով ձգձգվում են, ժամանակը հակվում է ավելի ուժեղ կողմի օգտին, եթե Վաշինգտոնը չի կարողանում կենտրոնացվածությունը պահպել գլխավոր խնդրի վրա:
Հարավային Կովկասը հասել է հենց այդ պահին: Նախագահ Թրամփը հպարտանում է Հայաստանի և Ադրբեջանի միջև խաղաղության հասնելու իր ջանքերով, սակայն առայժմ նա թույլ է տալիս Բաքվին էքսպանսիոնիստական ագրեսիա իրականացնել: Դրա մասին ասված է «Միասնության թևեր» քաղաքական նախաձեռնության ղեկավար և Հայաստանի նախկին օմբուդսմեն Արման Թաթոյանի՝ The Washington Times-ում հրապարակված հոդվածում:
«Երբ մարդկանց մեծ մասը մտածում է հակամարտության մասին, նրանք կենտրոնանում են Ադրբեջանի հետխորհրդային սահմանում հայկական անկլավ վիճելի Լեռնային Ղարաբաղի տարածաշրջանի վրա, որը Բաքուն գրավել է և էթնիկ զտման է ենթարկել։ Սակայն կա մեկ ուրիշ ասպեկտ. 2021 թվականից ի վեր Ադրբեջանի զինված ուժերը հատել են Հայաստանի միջազգայնորեն ճանաչված սահմանը և դիրքեր են գրավել նրա ինքնիշխան տարածքում։
Այս ներխուժումները սրվել են 2022 թվականի սեպտեմբերին լայնածավալ հարձակումների և հետագա սրման ժամանակ։ Այսօր ադրբեջանական ուժերը շարունակում են տեղակայված մնալ հայկական հողի ավելի քան 125 քառակուսի մղոն տարածքում, հիմնականում Սյունիքի և Գեղարքունիքի սահմանամերձ շրջաններում։
Այդ տարածքը որևէ միջազգային համակարգ չի վիճարկում։ Դա բուն Հայաստանն է, որը ճանաչվել է որպես այդպիսին միջնորդությանը մասնակցող բոլոր պետությունների կողմից։ Ընդսմին, տարիներ տևած բանակցություններից հետո օկուպացիան մնում է անփոփոխ։
Բանակցությունների բազմաթիվ փուլերից հետո հայկական տարածքի ոչ մի թիզ չի վերադարձվել, ոչ մի օկուպացիոն ստորաբաժանում չի դուրս եկել։ Ուժով ստեղծված ռազմական իրականությունը մնում է անփոփոխ, մինչդեռ դիվանագիտությունը շարունակվում է այնպես, կարծես այդ փաստը պատահական լինի։ Դա ազդանշան է ուղարկում Ադրբեջանի ղեկավարությանը և բոլոր չարագործներին, որ հարկադրանքի միջոցով ձեռք բերված տարածքային նվաճումները կարող են պահպանվել անորոշ ժամանակով՝ քանի դեռ բանակցությունները շարունակվում են։ Ժամանակի ընթացքում աննորմալը դառնում է քարացածություն, իսկ քարացածությունը՝ ընդունված նորմա։
Այդ դինամիկան ամրապնդվում է Բաքվից եկող հռետորաբանությամբ։ Օգոստոսի 8-ի հանդիպումից հետո նախագահ Իլհամ Ալիևը հրապարակավ «հայ հասարակությունը» «հիվանդ» անվանեց: Ադրբեջանը շարունակում է առաջ մղել պետության հովանավորությունը վայելող այն նարատիվը, որ ամբողջ Հայաստանը «հինավուրց ադրբեջանական հող» է։
Նման լեզուն անհամատեղելի է հաշտեցման հետ։ Դա հիերարխիայի լեզու է, ոչ թե համակեցության, ճնշման և ռասիզմի լեզու է, ոչ թե փոխզիջման։ Հայկական տարածքում շարունակական ռազմական ներկայության հետ միասին դա մեզ ստիպում է հարցնել. ի՞նչ ենք հասկանում «խաղաղություն» ասելով։
Նույնիսկ առանց դրա, ադրբեջանական ներխուժումները Հայաստան Սյունիքի, Վայոց ձորի և Գեղարքունիքի մարզերում մարդկանց ստիպում են ապրել մշտական տագնապի մեջ։ Քաղաքացիական բնակչությունը զրկված է անասնապահությամբ, գյուղատնտեսությամբ զբաղվելու և ապրուստ վաստակելու հնարավորությունից։ Երեխաները հաճախում են ադրբեջանական զինված ուժերի թիրախի տակ գտնվող դպրոցներ։ Տները, ճանապարհները և ռազմավարական նշանակություն ունեցող հայկական անվտանգության օբյեկտները ևս գնդակոծվում են։
Վերջին դիվանագիտական ջանքերը, դրանց թվում՝ «Թրամփի ուղին դեպի միջազգային խաղաղություն և բարգավաճում» համաձայնագրերին առնչվող օգոստոսյան համաձայնագիրը, շեշտը դրել են հարաբերությունների կարգավորման, տրանսպորտային հասանելիության և հեռանկարային համագործակցության վրա։ Համաձայնագիրը, կարծես, հետաձգել է (գուցե նույնիսկ խափանել) Բաքվի՝ ամբողջ Սյունիքի մարզը գրավելու ծրագրերը։ Դրա դիմաց Բաքուն մուտք կստանա դեպի ԱՄՆ-ի կողմից կառավարվող ճանապարհ, որն անցնում է Հայաստանի տարածքով։ Դա վատ լուծում չէ, սակայն այն պահպանում է գոյություն ունեցող օկուպացիան։
Ոչ մի շրջանակային համաձայնագիր, անկախ նրանից՝ ինչ բարի մտադրություններ ունի, չի կարող հաջողության հասնել, եթե այն օկուպացիան դիտարկում է որպես ֆոնային պայման, այլ ոչ թե խոչընդոտ։ Տրանսպորտային միջանցքների, տարածաշրջանային ինտեգրման կամ վստահության կառուցման մասին խոսող համաձայնագրերը չեն կարող համակեցություն ունենալ տարածքների շարունակական բռնի գրավման հետ։
Որպես հայկական ընդդիմության առաջնորդ և մարդ, որը համարում է, որ ամերիկյան միջնորդությունը պետք է գնահատվի իր արդյունքներով, այլ ոչ թե խորհրդանիշներով և ցուցադրականությամբ, ես մտահոգված եմ այդ զարգացումով։ ԱՄՆ-ի հեղինակությունը կամրապնդվի միայն այն դեպքում, երբ սկզբունքները հետևողականորեն պահպանվեն։
Միջազգային իրավունքը միանշանակ է այդ հարցում։ Ուժի կիրառումը ճանաչված միջազգային սահմանից այն կողմ տարածքը գրավելու համար անօրինական է։ Սահմանի սահմանազատման բանակցությունները չեն կարող հետադարձ ուժով օրինականացնել նման գործողությունները կամ փոխարինել զորքերի դուրսբերմանը։ Խաղաղության գործընթացը, որը հանդուրժում է օկուպացիան՝ միաժամանակ քննարկելով հարաբերությունների կարգավորումը, պահանջում է, որ ավելի թույլ կողմը բանակցի ճնշման տակ և ավելի ուժեղ կողմին հնարավորոթյուն է ձգձգել պատասխանատվության ենթարկելը։
Նարատիվը բավարար մտահոգության առիթ է տալիս, թե ուր է դա տանում: Անորոշությունը չի հանդարտեցնում վեճերը, այլ սոսկ սրում է դրանք: Երբ ինքնիշխանության խախտումները բախվում են ընթացակարգային հանդուրժողականության, այլ ոչ թե հետևանքների, դրանց կրկնվելու հավանականությունն ավելի է մեծ է, քան կարգավորումը։
Ահա թե ինչու է հիմա կարևոր հստակությունը: Ամերիկացի և եվրոպացի միջնորդները պետք է բացահայտորեն հայտարարեն այն, ինչ արդեն հայտնի է. ադրբեջանական զորքերը գրավել են ինքնիշխան հայկական տարածքը, և դա անհամատեղելի է որևէ հավաստի խաղաղ կարգավորման հետ: Մինչև զորքերի դուրսբերման սկսվելը բանակցությունները չեն կարող դիտվել որպես ինքնանպատակ: Գործընթացը պետք է կապված լինի պայմանների պահպանման հետ, հակառակ դեպքում այն կդառնա քող, որն ամրապնդում է ստատուս քվոն:
Սրանք ոչինչ չեն խոչընդոտում խաղաղությանը: Ընդհակառակը, դա երկարատև խաղաղության միակ ուղին է: Չլուծված հարկադրանքի հարցերի վրա հիմնված համաձայնագիրը կայունություն չէ, այլ ձգձգում: Վերջիվերջո, անհավասարակշռությունները վերստին ջրի երես դուրս կգան:
Միացյալ Նահանգները պահպանում է լծակներն այդ գործընթացում, սակայն չօգտագործված լծակները արագորեն մարում են: Եթե ինքնիշխանությունը դիտարկվի որպես բանակցությունների առարկա, միջնորդության կանոնները սկսում են թուլանալ։
Հարավային Կովկասում իրական փաստերը հիշատակելուց խուսափող զգուշավոր ձևակերպումներով խաղաղությունը չի հաստատվի, այն կհստատվի միայն պարզ սկզբունքի վրա հիմնված բանակցությունների միջոցով. սահմանները չեն կարող փոխվել ուժով, և օկուպացիան, ի վերջո, ոչ մի արդյունք չի տա։
Բանակցությունները կարող են օգնել վերջ դնելու հակամարտությանը։ Չի կարելի թույլ տալ, որ դրանք թաքցնել հակամարտությունը»,- նշված է հրապարակման մեջ։
