Մերձավոր Արևելքը մեծ պատերազմի բոցերում է։ ԱՄՆ-ի և Իսրայելի անմիջական ռազմական բախումը Իրանի հետ անցել է ռազմավարական օբյեկտների փոխադարձ հարվածների փուլ, սկսելով ուժերի նախկին հավասարակշռության անդառնալի փլուզման գործընթացը։ Հայաստանի համար այս հակամարտությունը պարզապես միջազգային նորությունների հերթական թեմա չէ․ այն ուղղակիորեն առնչվում է մեր երկրի անվտանգության կենսական շահերին։ Թեհրանի հնարավոր թուլացումը, որը տասնամյակներ շարունակ հանդիսացել է թուրք‑ադրբեջանական ծավալապաշտության բնական զսպող գործոն, կարող է Բաքվի համար ստեղծել Սյունիքի նկատմամբ ագրեսիա սկսելու և այսպես կոչված «Զանգեզուրի միջանցքը» բացելու «հնարավորությունների պատուհան»։
Այս համատեքստում իրանական դիվանագիտական կորպուսի «կարմիր գծերի» մասին այն հայտարարությունները, որոնք արվում են Սյունիքի վերաբերյալ, հուսադրող են։ Սակայն արդյո՞ք դրանք կարող են կանգնեցնել ագրեսորին, եթե Իրանն ինքը զբաղված լինի սեփական սահմաններն իր բոլոր ուժերով պաշտպանելու գործով։ Միաժամանակ լուրջ կասկածներ են առաջանում՝ արդյոք Նիկոլ Փաշինյանի կառավարությունը ունա՞կ է գիտակցել, որ արևմտյան ուժային կենտրոնների հետ արկածախնդրական խաղերը հենց այն պահին, երբ վերջիններս հարձակվում են մեր առանցքային հարևանի վրա, կարող են Հայաստանին թողնել լիակատար մեկուսացված մեջ՝ թուրք‑ադրբեջանական համատեղ ագրեսիայի դիմաց։
Հայաստանի պատրաստվածության, իրանական երաշխիքների իրական կշռի և Երևանի ներկայիս արտաքին քաղաքական կուրսի սխալ հաշվարկների մասին զրուցում ենք քաղաքական գիտությունների դոկտոր, պատմաբան Արմեն Այվազյանի հետ։
ԱՊԱԿԵՆՏՐՈՆԱՑՈՒՄԸ ՈՐՊԵՍ ԳՈՅԱՏևՄԱՆ ՌԱԶՄԱՎԱՐՈՒԹՅՈՒՆ. ԻՆՉՈՒ ԻՐԱՆԸ ՉԿԱԹՎԱԾԱՀԱՐՎԵՑ ԽԱՄԵՆԵԻԻ ՄԱՀԻՑ
– Արմեն Մարտինովիչ, ակնհայտ է ԱՄՆ-ի և Իսրայելի հարվածների և Թեհրանի պատասխան գործողությունների աննախադեպ սրումը։ Ինչպե՞ս եք գնահատում իրանական պետական և ռազմական համակարգի կայունությունը այս լայնածավալ պատերազմի պայմաններում։
– Այն, որ Իրանը ոչ միայն դիմացավ ամերիկա-իսրայելական ռազմական ագրեսիայի առաջին 10 օրերին, այլև գրեթե անմիջապես անցավ վճռական հակագրոհի, ինքնին վկայում է Իսլամական Հանրապետության բարձր դիմադրողականության մասին։ Պետական համակարգը ճեղք չտվեց նույնիսկ այն ժամանակ, երբ պատերազմի հենց առաջին օրը սպանվեց երկրի գերագույն առաջնորդը՝ այաթոլլա Խամենեին, որը ղեկավարում էր երկիրը 1989 թվականից։
Ինչ վերաբերում է Իրանի զինված ուժերին, ապա դրանց եռաստիճան համակարգը՝ բանակ, գվարդիա (Իսլամական հեղափոխության պահապանների կորպուս՝ ԻՀՊԿ) և անկանոն զորքեր (Բասիջ), ապահովում է կառավարման արդյունավետ ապակենտրոնացում և տարբեր բնույթի խնդիրների իրականացում՝ արտաքին ագրեսիային դիմակայելուց մինչև ներքին անվտանգության պահպանում։ Այս բազմաստիճան համակարգը ստեղծվել է մշտական արտաքին սպառնալիքի պայմաններում՝ հաշվի առնելով ԱՄՆ‑ի, Իսրայելի և նրանց դաշնակիցների թշնամական քաղաքականությունը, ինչպես նաև երկրի ներսում և դրանից դուրս գործող, արտաքին աջակցություն ստացող արմատական ընդդիմադիր, ապստամբական և ահաբեկչական խմբերի գործունեությունը։ Վերջիններիս թվին են պատկանում, օրինակ, ձախարմատական «Մոջահեդին-է Խալք» հին կազմակերպությունը և քուրդ ապստամբները։
Պատերազմի սկսվելուց հետո երկրի պաշտպանական ապակենտրոնացված համակարգը լիովին արդարացրեց իրեն․ պատերազմի առաջին օրը բարձրագույն ռազմական ղեկավարության՝ պաշտպանության նախարարի, ԻՀՊԿ-ի հրամանատարի և այլոց սպանությունը որևէ կերպ չազդեց իրանական զինված ուժերի մարտունակության վրա։ Իրանն սկսեց իրական «հանդիպական ճակատամարտ» ԱՄՆ-ի, Իսրայելի և նրանց դաշնակիցների դեմ՝ Պարսից ծոցում և հենց Իսրայելում՝ ծովում, ցամաքում և օդում։
ՎՐԵԺԻ ԵՎ ՓՈԽՀԱՏՈՒՑՄԱՆ ՌԱԶՄԱՎԱՐՈՒԹՅՈՒՆ. ԻՐԱՆԸ ՊԱՏԵՐԱԶՄԸ ՏԵՂԱՓՈԽՈՒՄ Է ԱՄՆ ԴԱՇՆԱԿԻՑՆԵՐԻ ՏԱՐԱԾՔ
– Արդյո՞ք Իրանի տարածքի նկատմամբ ուղղակի հարվածները նշանակում են, որ տարածաշրջանը վերջնականապես մտել է «մեծ պատերազմի» փուլ, որի հետևանքները կարող են փոխել Մերձավոր Արևելքի քարտեզը։
– Իրանի պաշտպանական ռազմավարության մասին արդեն ասացի․ Իրանը չի սահմանափակվում միայն սեփական տարածքի պաշտպանությամբ, այլ իրականացնում է խորքային հակահարձակողական գործողություններ իր պարագծի գրեթե մեկ երրորդում։ Իսկ դա համաշխարհային մասշտաբի հսկայական և ռազմավարական նշանակության տարածաշրջան է։
Իրանը պատերազմը տարածել է ամբողջ Արաբական թերակղզու վրա՝ բոլոր այն արաբական միապետությունների դեմ, որոնք ԱՄՆ‑ի և փաստացի նաև Իսրայելի դաշնակիցներն են։ Իրանական բալիստիկ հրթիռների և անօդաչուների թիրախ են դարձել ինչպես ԱՄՆ ռազմաբազաները, այնպես էլ այդ երկրների նավթագազային ենթակառուցվածքները, որոնք համաշխարհային շուկան ապահովում են նավթի և հեղուկացված գազի մատակարարումների գրեթե մեկ քառորդով։
ԱՄՆ‑ը, ըստ էության, կորցրել է Պարսից ծոցի արաբական մի շարք երկրներում գտնվող իր ռազմաբազաների լիարժեք օգտագործման հնարավորությունը, քանի որ դրանք դարձել են Իրանի և իրանամետ ուժերի հարվածների թիրախ և մեծապես ավերվել են։ Այլ կերպ ասած՝ ԱՄՆ‑ը տարածաշրջանում արդեն կրել է զգալի տարածքային կորուստներ (ինչը, զարմանալիորեն, ռազմական վերլուծաբանները դեռևս նման տերմինաբանությամբ չեն գնահատել)։ Իրանը հետագայում էլ կպահանջի տարածաշրջանից ամերիկյան զորքերի և բազաների դուրսբերում՝ որպես սեփական անվտանգության երաշխիք։
Թուրքիան, հավանաբար, միակ երկիրն է, որի նկատմամբ Իրանը դժվար թե բաց պահանջներ ներկայացնի ամերիկյան բազաների դուրսբերման մասին՝ հաշվի առնելով այդ երկրի բանակի ուժը և անդամակցությունը ՆԱՏՕ‑ին։ Սակայն Ադրբեջանը չի կարող խուսափել իր տարածքում իսրայելական (հնարավոր է նաև ամերիկյան) հատուկ նշանակության ուժերի, նրանց հետախուզական և հարվածային անօդաչու համակարգերի ներկայության վտանգավոր հետևանքներից։ Իրանի ճնշումը Բաքվի վրա միայն կաճի և ամեն պահի կարող է վերածվել վրեժխնդիր կամ կանխարգելիչ հարվածների ինչպես նշված ուժերի, այնպես էլ նրանց հետ սերտորեն համագործակցող ադրբեջանական կառույցների դեմ։
TRIPP ՆԱԽԱԳԻԾԸ. ԱՄԵՐԻԿՅԱՆ «ՎԱՌՈԴԻ ՏԱԿԱՌ» ՀԱՅ‑ԻՐԱՆԱԿԱՆ ՍԱՀՄԱՆԻՆ
– Հայաստանի կառավարությունը անվտանգության և տնտեսական զարգացման մեծ հույսեր է կապում TRIPP նախագծի հետ (այսպես կոչված «Թրամփի ճանապարհը»)։ Ինչպե՞ս կմեկնաբանեք այդ սպասումները։
– Հայաստանում պետք է վերջապես հասկանան, որ TRIPP նախագիծը վառոդի տակառ է, որը կարող է պայթել հենց մեր գլխին։ Եթե Իրանը հզոր հարվածներ է հասցնում իրենից հարյուրավոր կիլոմետր հեռավորության վրա գտնվող ամերիկյան բազաներին և ուժերին, ապա ինչպե՞ս նա պետք է հանդուրժի ամերիկյան ռազմական ներկայությունը իր սահմանից ընդամենը մեկ‑երկու կիլոմետր հեռավորության վրա։
TRIPP նախագծի իրականացումը նշանակում է Հայաստանի՝ Իրանի սահմանին հարող տարածքի փաստացի հարյուրամյա անեքսիա հօգուտ ԱՄՆ-ի։ Իսկ Թեհրանում դա կարող է ընկալվել միայն որպես Իրանի շրջափակման փորձ թշնամական պետության կողմից՝ դրանից բխող բոլոր անցանկալի հետևանքներով։ Հայաստանի հետ սահմանը Իրանի միակ հուսալի ցամաքային ելքն է դեպի Եվրասիա և Եվրոպա՝ թուրք-ադրբեջանական վերահսկողությունից դուրս։
Հարկ է ուշադրություն դարձնել նաև Իրանի հարվածներին Պարսից ծոցի երկրներում գործող ամերիկյան խոշոր տվյալների մշակման կենտրոնների նկատմամբ։ Այդպիսի օբյեկտները երկակի նշանակության ենթակառուցվածքներ լինելով՝ Իրանի համար և՛ սպառնալիք են, և՛ հեշտ թիրախ։ Հետևաբար Հայաստանում ամերիկյան տվյալների կենտրոնների կառուցման շուրջ իշխանական էյֆորիան, մեղմ ասած, թյուրիմացություն է, որը պայմանավորված է աշխարհաքաղաքականության և անվտանգության հարցերում խամաճիկային իշխանության լիակատար անգրագիտությամբ ։ Փոքր և խոցելի Հայաստանի տարածքում նման օբյեկտների կառուցումը ոչ թե խոստումնալից ներդրում է, այլ ուղղակի սպառնալիք մեր ազգային անվտանգությանը. չէ՞ որ Այսրկովկասը, կամ Հարավային Կովկասը, իրականում Իրանի շուրջ բռնկված մեծ հակամարտության հյուսիսային ճակատն է։
ԱԼԻԵՎԻ «ՆԱՎԹԱԳԱԶԱՅԻՆ ԱՍԵՂԸ». ԻՆՉՈՒ ԲԱՔՈՒՆ ՉԻ ՇՏԱՊՈՒՄ ԲԱՑԵԼ «ԵՐԿՐՈՐԴ ՃԱԿԱՏ» ՍՅՈՒՆԻՔՈՒՄ
– Երևանում Իրանի դեսպան Խալիլ Շիրգոլամին հայտարարել է, որ Հայաստանի տարածքային ամբողջականությունն ու ինքնիշխանությունը կենսական նշանակություն ունեն իր երկրի համար։ Որքա՞ն են այդ խոսքերը ապահովված իրական ռազմական հնարավորություններով հիմա, երբ Իրանի ռեսուրսները առավելագույն չափով մոբիլիզացված են սեփական պաշտպանության համար։ Կա տեսակետ, ըստ որի՝ Բաքուն սպասում է այն պահին, երբ Իրանի ուշադրությունը առավելագույն չափով շեղված կլինի արևմտյան և հարավային ճակատների վրա։ Կդառնա՞ արդյոք Իրանի դեմ հարվածների հերթական ալիքը ազդանշան Ալիևի համար՝ Սյունիքում ուժային գործողություն սկսելու համար։
– Այդպիսի բան կարող է պատահել միայն Իրանի լիակատար և անվերապահ ռազմական պարտության դեպքում, ինչը առայժմ չի նշմարվում։ Ավելին՝ Իրանը կարող է դուրս գալ այս պատերազմից ավելի ուժեղ և ավելի բարձր միջազգային հեղինակությամբ։ Իրանի համար հաղթանակի հասնելու համար բավական է պահպանել իր զինված ուժերը, վերահսկողությունը սեփական ինքնիշխան տարածքի վրա և գործող պետական համակարգը։ Այլ կերպ ասած՝ Իրանի համար բավական է պարզապես վերապրել ու գոյատևել, և ներկայիս իրավիճակը ցույց է տալիս, որ դա լիովին իրական սցենար է։
Իրանը հասկանում է, որ Հայաստանի հետ սահմանի կորուստը կնշանակի ազատ և հուսալի ցամաքային ելքի կորուստ դեպի եվրասիական և եվրոպական տարածք՝ շրջանցելով փաստացի թշնամական թուրք‑ադրբեջանական տանդեմի տարածքները։
Բաքվի ռեժիմը նստած է նույն նավթագազային «ասեղի» վրա, ինչ Պարսից ծոցի արաբական միապետությունները։ Ադրբեջանի ողջ էներգետիկ ենթակառուցվածքը դյուրին թիրախ է ԻՀՊԿ‑ի հրթիռների և անօդաչուների համար։ Ալիևը գործելուց առաջ հարյուր անգամ կմտածի։
– Ավելի վաղ Դուք նշում էիք, որ Իրանի վերածվելը միջուկային տերության կփոխի տարածաշրջանի աշխարհառազմավարական հավասարակշռությունը։ Արդյո՞ք Արևմուտքի ներկայիս հարձակումները արագացրել են այդ գործընթացը, թե՞ նրանց հաջողվել է զգալիորեն խաթարել Իրանի Իսլամական Հանրապետության միջուկային ենթակառուցվածքը։
– Ինչպես հայտնի է, 2003 թվականին այաթոլլա Խամենեին հրապարակեց հատուկ ֆեթվա՝ շարիաթական հրամանագիր, որով կրոնական և մարդասիրական նկատառումներով արգելվում էր Իրանում միջուկային զենքի ստեղծման ուղղությամբ որևէ աշխատանք։
Սակայն այաթոլլա Խամենեիի սպանությունը և Իրանի դեմ իրականացված ամենախոշոր ագրեսիան՝ 1980–1988 թթ. ութամյա իրանա-իրաքյան պատերազմից ի վեր, կարող են դառնալ նման դիրքորոշման վերանայման խթան։ Տեսնելով, որ առկա ուժերն ու միջոցները բավարար չեն ագրեսորներին զսպելու համար, Իրանը կարող է ընտրել Հյուսիսային Կորեայի ուղին և ձեռք բերել նման զենք։
Ի վերջո, թեև ԿԺԴՀ-ն բոլոր մյուս ցուցանիշներով՝ տարածքով, ռեսուրսներով և բնակչության թվով, զիջում է Իրանին, սակայն միջուկային զենքի և դրա կրիչ միջոցների առկայությունը, կարծես թե, մեկընդմիշտ փակել է այդ փոքր երկրի դեմ ներխուժման կամ օդային հարվածների բոլոր ծրագրերը։
Ի դեպ, եթե Իրանը իսկապես ձեռք բերի միջուկային ուժեր, ապա, իմ կարծիքով, դա նոր կայունություն կբերի նաև անդրկովկասյան տարածաշրջանում՝ զգալիորեն ամրապնդելով Հայաստանի անվտանգությունը։ 2021 թվականից սկսած հենց Իրանն է հետևողականորեն և հստակ արտահայտել իր միանշանակ դիրքորոշումը Հայաստանի տարածքային ամբողջականության պահպանման և, մասնավորապես, Սյունիքի անխախտելիության վերաբերյալ՝ հերթական ադրբեջանական հարձակման հնարավոր առիթով։
Իրանը իր խոսքերը նաև գործով է հաստատել՝ Ադրբեջանի հետ սահմանին անցկացված խոշոր ռազմական զորավարժություններով, որոնք նույնիսկ ուղեկցվել են Արաքս գետի վրա ցուցադրական կերպով պոնտոնային կամուրջների անցկացմամբ։
Ցավոք, Ռուսաստանը, որը Հայաստանի դաշնակիցն է թե՛ ՀԱՊԿ-ի շրջանակում, թե՛ 1997 թ. համապատասխան երկկողմ պայմանագրով, 2020 թվականից ի վեր ոչ մի անգամ հստակ չի դատապարտել Բաքվին՝ հենց Հայաստանի Հանրապետության տարածքում տարածքներ և հրամանատարական բարձունքներ գրավելու համար, էլ չենք խոսում Արցախում իրականացված էթնիկ զտման մասին, որը այնտեղ տեղակայված ռուսական խաղաղապահ զորքերը չկանխեցին։
Ռուսաստանի միջուկային «հովանոցը» Հայաստանի վրա փաստորեն այլևս չի գործում։ Մնում է հուսալ, որ կգործի իրանականը։
Իսկ երբ և եթե Ռուսաստանը որոշի վերադառնալ մեր տարածաշրջան, այդ ժամանակ արդեն հնարավոր կլինի խոսել նաև հայ-իրանա-ռուսական ռազմավարական դաշինքի մասին։ Այդպիսի դաշինքի հեռանկարները պարզ կդառնան ընթացիկ ռուս-ուկրաինական և ամերիկա-իսրայելա-իրանական պատերազմների արդյունքներից հետո։
Միքայել ԲԱՐՍԵՂՅԱՆ
